Wschód i zachód Słońca: kalendarz

Ile dnia przybywa każdego dnia

Tempo nie jest stałe i to zaskakuje najbardziej. Tuż po przesileniu zimowym dzień wydłuża się o kilkanaście sekund na dobę, w połowie lutego już o trzy minuty, a w okolicach równonocy wiosennej o około cztery minuty dziennie, czyli prawie o pół godziny tygodniowo.

Potem tempo znów maleje i przed przesileniem letnim zatrzymuje się praktycznie do zera. Stąd wzięła się sama nazwa przesilenia: Słońce przez kilka dni wschodzi i zachodzi niemal w tym samym miejscu, jakby się zatrzymało.

Wykres długości dnia w ciągu roku ma kształt sinusoidy, więc zmienia się najwolniej na szczytach i najszybciej w połowie zbocza. Połowa zbocza przypada właśnie na równonoce, w okolicach 20 marca i 23 września.

Od przesilenia, czyli liczba o którą chodzi

Kalkulator pokazuje, ile dnia przybyło albo ubyło od ostatniego przesilenia, i sam wybiera właściwy punkt odniesienia. Zimą i wiosną liczy od przesilenia zimowego, latem i jesienią od letniego, bo wtedy to ubywanie dnia jest tym, co się zauważa.

W Warszawie od 21 grudnia do 21 marca dzień rośnie o niemal cztery godziny. To więcej, niż większość ludzi się spodziewa, bo przyrost rozkłada się po trochu i na co dzień jest niewidoczny.

Warto pamiętać, że przyrost nie dzieli się równo na poranek i wieczór. Wieczory wydłużają się wcześniej i szybciej niż skracają poranki, co ma swoje osobne wytłumaczenie.

Dlaczego najwcześniejszy wschód nie wypada w przesilenie

Najdłuższy dzień przypada w przesilenie letnie, ale najwcześniejszy wschód Słońca zdarza się kilka dni wcześniej, a najpóźniejszy zachód kilka dni później. Zimą działa to analogicznie: najwcześniejszy zachód wypada w pierwszej połowie grudnia, a nie w przesilenie.

Odpowiada za to równanie czasu, czyli różnica między czasem słonecznym prawdziwym a średnim. Ziemia krąży po elipsie, więc porusza się nierównomiernie, a jej oś jest nachylona. Suma obu efektów sprawia, że południe słoneczne przesuwa się w ciągu roku o kilkanaście minut w obie strony.

To zjawisko odpowiada też za grudniowe wrażenie, że wieczory przestały się skracać na długo przed świętami, choć rano wciąż jest coraz ciemniej. Oba odczucia są trafne i opisują tę samą asymetrię.

Różnice w obrębie Polski

Polska rozciąga się z południa na północ o około pięć i pół stopnia szerokości geograficznej i na tyle samo stopni długości ze wschodu na zachód. Obie te rozpiętości widać w godzinach wschodu, ale każda inaczej.

Długość geograficzna przesuwa wschód i zachód w tę samą stronę. Na wschodzie kraju Słońce wschodzi wcześniej i zachodzi wcześniej, a długość dnia pozostaje podobna. Różnica między Hrubieszowem a Świnoujściem sięga około czterdziestu minut na obu krańcach doby.

Szerokość geograficzna działa inaczej i zmienia samą długość dnia. W czerwcu na Pomorzu dzień jest o około pół godziny dłuższy niż w Tatrach, a w grudniu o tyle samo krótszy. Im dalej na północ, tym większa rozpiętość między latem a zimą.

Co to znaczy wschód Słońca

Momentem wschodu nazywamy chwilę, w której górny brzeg tarczy słonecznej pojawia się nad horyzontem, a nie moment, w którym tarcza jest już cała widoczna. Analogicznie zachód to zniknięcie ostatniego skrawka tarczy.

W rachunku przyjmuje się, że środek tarczy znajduje się wtedy 0,833 stopnia pod horyzontem. Na tę wartość składają się dwie rzeczy: promień tarczy widziany z Ziemi, czyli około 0,27 stopnia, oraz refrakcja atmosferyczna, czyli załamanie światła, które podnosi obraz Słońca o około 0,57 stopnia.

Refrakcja ma ciekawy skutek uboczny. W momencie, w którym widzisz dolny brzeg tarczy dotykający horyzontu, Słońce fizycznie jest już całe pod nim. Patrzysz na obraz podniesiony przez atmosferę, a nie na samo Słońce.

Zmierzch i jego trzy fazy

Po zachodzie nie zapada od razu ciemność, bo atmosfera wciąż rozprasza światło. Astronomia dzieli ten okres na trzy fazy, zależnie od tego, jak głęboko Słońce schowało się pod horyzont.

Zmierzch cywilny trwa, dopóki Słońce jest nie niżej niż sześć stopni pod horyzontem. Można wtedy jeszcze czytać na dworze i nie trzeba włączać świateł. Zmierzch żeglarski sięga dwunastu stopni, gdy widać już linię horyzontu i jasne gwiazdy. Zmierzch astronomiczny kończy się na osiemnastu stopniach i dopiero wtedy niebo jest w pełni ciemne.

Ten kalkulator podaje same momenty wschodu i zachodu, bez faz zmierzchu. W czerwcu w północnej Polsce zmierzch astronomiczny w ogóle się nie kończy, bo Słońce nie schodzi dość głęboko, i to zjawisko nazywa się białymi nocami.

Czas urzędowy zmienia godziny, nie zjawiska

Wszystkie godziny podajemy w czasie urzędowym, więc między ostatnią niedzielą marca a ostatnią niedzielą października są o godzinę późniejsze niż zimą. Samo zjawisko nie przesuwa się ani o minutę, przesuwa się tylko zegar.

Dlatego przejście na czas letni wygląda, jakby dzień nagle się skrócił od rana i wydłużył wieczorem. W rzeczywistości ani jedno, ani drugie: zmieniła się tylko liczba, którą pokazuje zegar w chwili wschodu. Terminy obu zmian w Polsce wyznacza rozporządzenie opisane przy przeliczniku stref czasowych.

Co ciekawe, to właśnie czas letni odpowiada za czerwcowe wschody przed czwartą rano w północnej Polsce. Bez niego Słońce wschodziłoby o godzinę później według zegara, a wieczory kończyłyby się przed dwudziestą pierwszą.

Najdłuższy i najkrótszy dzień w polskich miastach

Rozpiętość między najdłuższym a najkrótszym dniem rośnie wraz z szerokością geograficzną i w Polsce waha się od około ośmiu godzin na południu do prawie dziesięciu na północy.

Wartości dotyczą roku 2026 i w kolejnych latach różnią się najwyżej o minutę. Widać z nich, że różnica dwustu kilkudziesięciu kilometrów na północ dokłada latem godzinę dnia i odbiera ją zimą.

Za kołem podbiegunowym rozpiętość osiąga pełne dwadzieścia cztery godziny i pojawiają się dzień polarny oraz noc polarna. Polska leży od niego daleko, więc Słońce wschodzi i zachodzi u nas każdego dnia roku bez wyjątku.

Jak liczymy pozycję Słońca

Kalkulator stosuje algorytm NOAA Solar Calculator, opracowany przez amerykańską służbę oceaniczną i atmosferyczną. Liczy pozycję Słońca ze współrzędnych miejsca i z daty, uwzględniając nachylenie osi Ziemi, kształt orbity i równanie czasu.

Rachunek prowadzimy dwukrotnie. Pierwsze przejście wyznacza przybliżony moment zjawiska, drugie powtarza obliczenie już dla tej godziny. Bez tej poprawki wyniki w okolicach równonocy, gdy deklinacja Słońca zmienia się najszybciej, rozmijają się z efemerydą o dwie minuty.

Sprawdziliśmy wyniki wobec niezależnej biblioteki astronomicznej dla sześciu miast i czterech dat w roku. Największa rozbieżność wyniosła jedną minutę i wynika z zaokrąglenia do pełnych minut.

Przesilenia i równonoce w kalendarzu

Daty tych czterech momentów nie są stałe i wahają się o dzień albo dwa. Przesilenie letnie wypada między 20 a 22 czerwca, zimowe między 20 a 23 grudnia, równonoc wiosenna około 20 marca, a jesienna około 23 września.

Przyczyną jest to, że rok nie mieści się w całkowitej liczbie dni. Rok zwrotnikowy trwa około 365 dni i sześciu godzin, więc każdy kolejny rok przesuwa moment przesilenia o mniej więcej sześć godzin do przodu, a rok przestępny cofa go o niemal dobę.

Warto też wiedzieć, że przesilenie to moment, a nie cały dzień. Zdarza się, że wypada późnym wieczorem albo nad ranem, i wtedy najkrótszy dzień kalendarzowy bywa inny niż dzień, w którym formalnie wypada przesilenie.

Pory dnia przydatne w fotografii

Złota godzina to okres tuż po wschodzie i tuż przed zachodem, gdy Słońce jest nisko i światło ma ciepłą barwę oraz miękkie cienie. Nie trwa dokładnie godziny: latem rozciąga się nawet na półtorej, a zimą kurczy się do kilkudziesięciu minut, bo Słońce przechodzi przez niskie położenia szybciej.

Niebieska godzina przypada przed wschodem i po zachodzie, gdy Słońce jest kilka stopni pod horyzontem. Niebo ma wtedy głęboki, równomierny błękit, a światło sztuczne w mieście zaczyna równoważyć się z resztką dziennego.

Obie pory liczy się od godzin wschodu i zachodu, więc ten kalkulator daje punkt wyjścia. Przy planowaniu zdjęć warto doliczyć czas na dojście, bo w górach różnica między godziną z tabeli a momentem, w którym Słońce wyjdzie zza grani, bywa znaczna.

Dlaczego nie liczymy tego dla każdej wsi

Kalkulator obejmuje szesnaście miast rozrzuconych po całym kraju, od Kołobrzegu po Rzeszów i od Szczecina po Białystok. To wystarcza, bo wynik zmienia się płynnie i łatwo go przybliżyć.

Reguła jest prosta: każdy stopień długości geograficznej na wschód przesuwa wschód i zachód o cztery minuty wcześniej. Stopień to w Polsce około siedemdziesięciu kilometrów, więc dla miejscowości oddalonej o trzydzieści kilometrów na wschód od najbliższego miasta z listy odejmij mniej więcej dwie minuty.

Szerokość geograficzna zmienia długość dnia, ale działa wolniej i symetrycznie: skraca poranek i wieczór o tyle samo. Przy odległości rzędu pięćdziesięciu kilometrów na północ lub południe poprawka nie przekracza kilku minut i tylko w okolicach przesileń.

Dlaczego Twój wschód może wyglądać inaczej

• Horyzont. Rachunek zakłada płaski, nieprzesłonięty horyzont na poziomie morza. W dolinie górskiej Słońce pojawia się znacznie później, a za grzbietem znika wcześniej.
• Wysokość nad poziomem morza. Z góry widać dalej za krzywiznę Ziemi, więc na szczycie wschód jest wcześniejszy niż u jej podnóża.
• Zabudowa. W mieście pierwsze promienie zasłaniają budynki, więc godzina na papierze i godzina za oknem to dwie różne rzeczy.
• Warunki atmosferyczne. Refrakcja zależy od temperatury i ciśnienia, więc w mroźny dzień obraz Słońca podnosi się nieco inaczej niż w upalny.

Jeżeli chcesz policzyć, ile dni dzieli dziś od najbliższego przesilenia albo równonocy, zrobi to licznik dni do daty.

Godziny wschodu i zachodu przesuwają się skokowo także wtedy, gdy przestawiamy zegarki. Daty tych przestawień podaje tekst o tym, kiedy wypada zmiana czasu.

Jak to liczymy

1. Momenty liczymy algorytmem NOAA Solar Calculator ze współrzędnych geograficznych wybranego miasta.
2. Za wschód i zachód przyjmujemy chwilę, w której środek tarczy Słońca jest 0,833 stopnia pod horyzontem; ta poprawka obejmuje refrakcję atmosferyczną i promień tarczy.
3. Rachunek powtarzamy dwa razy, podstawiając w drugim przejściu przybliżony moment zjawiska, bo w okolicach równonocy deklinacja zmienia się na tyle szybko, że jedno przejście myli się o dwie minuty.
4. Wyniki podajemy w czasie urzędowym, więc między ostatnią niedzielą marca a ostatnią niedzielą października są o godzinę późniejsze.

Wschód i zachód Słońca liczy według stawek obowiązujących 2026-10-20, a ich zgodność z aktem Ustawa o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej sprawdziliśmy 2026-10-07.

Czego ten kalkulator nie obejmuje

• Momenty dotyczą płaskiego, nieprzesłoniętego horyzontu na poziomie morza. W górach i w zabudowie Słońce widać później albo krócej.
• Dokładność sięga mniej więcej minuty. Do zastosowań astronomicznych potrzebna jest efemeryda liczona dla konkretnego punktu i wysokości.
• Nie podaje zmierzchu cywilnego, żeglarskiego ani astronomicznego, które zaczynają się i kończą przy innych wysokościach Słońca.
• Dotyczy wybranych miast. Dla punktu oddalonego o sto kilometrów na wschód albo zachód różnica sięga kilku minut.

Podstawa prawna

• Ustawa o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiejart. 2 · Dz.U. 2004 nr 16 poz. 144
• Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2022-2026par. 1 i 2 · Dz.U. 2022 poz. 539

Często zadawane pytania

Ile dnia przybywa dziennie?

Tempo się zmienia. Tuż po przesileniu zimowym kilkanaście sekund na dobę, a w okolicach równonocy wiosennej około czterech minut, czyli prawie pół godziny tygodniowo.

Dlaczego najwcześniejszy wschód nie wypada w przesilenie?

Odpowiada za to równanie czasu, czyli różnica między czasem słonecznym prawdziwym a średnim. Najwcześniejszy wschód jest kilka dni przed przesileniem letnim.

Co uznaje się za moment wschodu?

Chwilę, w której górny brzeg tarczy pojawia się nad horyzontem. W rachunku środek tarczy jest wtedy 0,833 stopnia pod horyzontem, co obejmuje refrakcję i promień tarczy.

Jak dokładne są te godziny?

Mniej więcej do minuty. Sprawdziliśmy je wobec niezależnej biblioteki astronomicznej dla sześciu miast i czterech dat w roku.

Pozostałe kalkulatory w dziale Data i czas

• Różnica dat
• Przelicznik czasu
• AM i PM
• Kalkulator wieku
• Dni robocze
• Tygodnie i miesiące
• Licznik czasu
• Ile dni do
• Dodaj dni
• Czas pracy
• Dzień tygodnia
• Strefy czasowe

Powiązane kalkulatory

Strefy czasowe UTC, przesunięcie Polski i różnice między strefami. Dzień tygodnia Dzień tygodnia, numer tygodnia i charakter dnia. Data i czas Daty, godziny i kalendarz w jednym dziale.

Kto odpowiada za tę stronę

Autor

Tomasz Michalik

Autor i redaktor treści

Tomasz Michalik jest autorem i redaktorem serwisu Licznia.pl, z ponad 7-letnim doświadczeniem w tworzeniu rzetelnych treści dotyczących wynagrodzeń, podatków, finansów i praktycznych obliczeń. Koncentruje się na dokładności, aktualności informacji oraz przedstawianiu złożonych zagadnień w prosty i zrozumiały sposób.

Weryfikacja merytoryczna

Jan Kowalski

Ekspert ds. podatków i finansów

Sprawdzono: 18 października 2026